Historia Podgórza — zwiedzanie z przewodnikiem

Historia Podgórza — od odrębnego miasta do dzielnicy Krakowa

Podgórze to dzielnica położona na prawym brzegu Wisły, teren przez który w średniowieczu wiodła droga solna na Wieliczkę i Bochnię oraz szlak handlowy na Węgry i Ruś. Współczesne dzieje Podgórza zaczynają się dopiero po I rozbiorze Polski, kiedy Kraków pozostał w granicach Rzeczypospolitej, ale Wisła stała się rzeką graniczną. Podgórze, dotychczas przedmieście miasta Kazimierza, położone na terenach zajętych przez Austrię, uzyskało od jej władz prawa miejskie w roku 1784 i zaczęło się szybciej rozwijać gospodarczo od podupadłego w 2 poł. XVIII wieku Krakowa.

Dla przykładu: 1 marca 1900 roku, wyprzedzając Kraków o pięć lat, w Podgórzu zaczęła funkcjonować elektrownia miejska, dająca oświetlenie elektryczne ulicom, a następnie mieszkaniom. W 1846 roku, po upadku Powstania Krakowskiego, Kraków przekształca się w twierdzę, tzw. festung. W 1902 roku prezydent Krakowa Juliusz Leo opracował plan rozbudowy przestrzennej miasta, wcielając w jego granice okoliczne wsie i osady. Jednak Podgórze połączyło się z Krakowem dopiero w 1915 roku — jako jedno z ostatnich okolicznych miast włączonych do rozbudowującego się Krakowa.

Rok	Ważne wydarzenie
1784	Nadanie praw miejskich przez cesarza Józefa II
1810	Pierwsze krótkie włączenie do Krakowa
1815	Przywrócenie praw miejskich
1846	Kraków przekształcony w twierdzę (festung) po Powstaniu Krakowskim
1900	Elektrownia miejska — 5 lat przed Krakowem (1 marca)
1915	Ostateczne przyłączenie Podgórza do Krakowa
1941	Utworzenie getta żydowskiego w Podgórzu
1943	Likwidacja getta (13–14 marca)

Co zobaczymy podczas wycieczki po Podgórzu?

Centrum Podgórza stanowi Rynek Podgórski, przy którym wznosi się okazały neogotycki kościół św. Józefa, wybudowany w latach 1901–1909 według projektu architekta Jana Sasa Zubrzyckiego w stylu tzw. gotyku nadwiślańskiego. Nad głównym wejściem dostrzegamy tarczę z herbem Sas wraz z sentencją Sustine – podtrzymaj, nie pozwól upaść. Przy Rynku Podgórskim znajduje się kilka godnych uwagi domów, między innymi dom Pod Czarnym Orłem — niegdysiejszy zajazd z winiarnią, gdzie spędził ostatnią noc w Polsce w lipcu 1829 roku wielki kompozytor Fryderyk Chopin — oraz zachowany klasycystyczny ratusz miasta Podgórza.

Ulicą Limanowskiego przewodnik doprowadzi nas do Placu Bohaterów Getta, dawnego Placu Zgody, który dziś kojarzy się głównie z tragedią krakowskich Żydów w latach II wojny światowej. W 1941 roku hitlerowcy utworzyli w tej części Podgórza Żydowską Dzielnicę Mieszkaniową, czyli getto, otoczone murem w kształcie żydowskich nagrobków – macew (fragmenty zachowały się przy ul. Lwowskiej i na zapleczu szkoły przy ul. Limanowskiego). Na terenie zamieszkałym dotychczas przez 3–4 tys. mieszkańców musiało się pomieścić ok. 17 tys. Żydów. W roku 1942 dwukrotnie organizowano akcje wysiedlania mieszkańców getta, a 13 i 14 marca 1943 roku nastąpiła likwidacja getta. Pl. Bohaterów Getta stanowił miejsce gromadzenia Żydów kierowanych następnie w stronę obozu koncentracyjnego Płaszów lub na stację kolejową, skąd wywożono ich do obozów zagłady.

Przy Placu Bohaterów Getta zachował się budynek apteki Pod Orłem, którą podczas okupacji prowadził jedyny goy mieszkający w getcie, farmaceuta Tadeusz Pankiewicz. Apteka była miejscem kontaktowym i pomocowym dla Żydów. Za działalność na rzecz ratowania Żydów Tadeusz Pankiewicz został odznaczony medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Swoje wojenne wspomnienia opisał w książce Apteka w getcie krakowskim (pierwsze wydanie 1947 rok). W 1982 roku w budynku otwarto muzeum dotyczące dziejów krakowskiego getta. W 2005 roku architekci Piotr Lewicki i Kazimierz Łatak zagospodarowali plac na nowo — nowym elementem stały się 70 krzeseł sprawiających wrażenie porzuconych mebli, nawiązujących do historycznych wydarzeń likwidacji getta.

Ze szczegółami historii krakowskich Żydów podczas II wojny światowej, historią podgórskiego getta i obozu z Płaszowie można zapoznać się w Muzeum Fabryki Schindlera (oddział Muzeum Historycznego), mieszczącym się w dawnej Fabryce Naczyń Emaliowanych Oskara Schindlera „Emalia" przy ulicy Lipowej 4. Mieści się tu stała wystawa „Kraków podczas okupacji 1939–1945" — miejsce zapewne znane większości z filmu Lista Schindlera Stevena Spielberga. Historia getta krakowskiego jest ściśle powiązana z dzielnicą Kazimierz, skąd Żydzi zostali przez hitlerowców przesiedleni do Podgórza.

Podgórze a odzyskanie niepodległości

Z muzeum „Emalia" udajemy się z przewodnikiem na Plac Niepodległości. Koniec I wojny światowej i oficjalne odzyskanie przez Polskę niepodległości nastąpiły 11 listopada 1918 roku, lecz wyzwalanie Krakowa spod panowania austriackiego rozpoczęło się wcześniej i to właśnie od strony Podgórza: w nocy z 30 na 31 października 1918 roku kolejarze wstrzymali austriackie transporty wojskowe, a polskie oddziały niepodległościowe pod dowództwem por. Antoniego Stawarza przejęły koszary przy ul. Kalwaryjskiej i Wielickiej, skąd ruszyły na drugą stronę Wisły, aby 31 X 1918 roku o godz. 11:25 przejąć austriacki odwach przy Wieży Ratuszowej na Drodze Królewskiej — Rynku Głównym.

Park Bednarskiego i Kopiec Kraka

Z Placu Niepodległości przechodzimy do Parku im. Wojciecha Bednarskiego, założonego po części na dawnych terenach kamieniołomów. Park nosi imię radnego i wybitnego działacza społecznego Podgórza z XIX wieku. Stąd przewodnik doprowadzi nas do kościółka św. Benedykta z XI–XII wieku — jednego z najstarszych kościołów w Krakowie — oraz austriackiego fortu „Święty Benedykt", najstarszego zachowanego fortu dawnej Twierdzy Kraków. Ścieżka prowadzi w dół wzdłuż fragmentu zachowanego Starego Cmentarza Podgórskiego, na którym spoczywają m.in. Edward Dembowski — dowódca Powstania Krakowskiego — wraz z towarzyszami.

Stąd bocznymi uliczkami wspinamy się w stronę widocznego Kopca Kraka. Kopiec ten — jeden z czterech kopców krakowskich — datowany jest na VIII wiek i powszechnie uważany jest za mogiłę legendarnego założyciela Krakowa, księcia Kraka. Zarówno z łąki u stóp Kopca, jak i z jego szczytu roztacza się piękna panorama na Kraków. Trasa spacerowa po Podgórzu to doskonałe uzupełnienie wycieczki do Nowej Huty — innej dzielnicy Krakowa z fascynującą historią.

Dla kogo jest wycieczka po Podgórzu?

Wycieczka po Podgórzu z przewodnikiem jest idealna dla:

• turystów zainteresowanych historią II wojny światowej i Holokaustem
• miłośników mniej znanych dzielnic Krakowa, poza Drogą Królewską
• rodzin z dziećmi w starszym wieku szkolnym (historia getta, film Lista Schindlera)
• grup szkolnych realizujących program edukacji historycznej
• gości szukających alternatywy dla zatłoczonego Starego Miasta

---

Często zadawane pytania o Podgórze

Kiedy Podgórze zostało przyłączone do Krakowa?

Podgórze uzyskało prawa miejskie w 1784 roku z nadania cesarza Józefa II. Po raz pierwszy włączono je do Krakowa w 1810 roku, lecz w 1815 roku przywrócono mu prawa miejskie. Ostatecznie Podgórze połączyło się z Krakowem dopiero w 1915 roku — jako jedno z ostatnich okolicznych miast włączonych do rozbudowującego się Krakowa.

Co warto zobaczyć w Podgórzu podczas wycieczki z przewodnikiem?

Podczas wycieczki po Podgórzu z przewodnikiem odwiedzamy: Rynek Podgórski z neogotyckim kościołem św. Józefa (1901–1909), Plac Bohaterów Getta z instalacją 70 krzeseł, Aptekę Pod Orłem — muzeum getta (otwarte 1982 r.), Muzeum Fabryki Schindlera przy ul. Lipowej 4, Park Bednarskiego, kościółek św. Benedykta z XI–XII w. oraz Kopiec Kraka datowany na VIII wiek.

Czym było getto krakowskie i gdzie można je dziś zobaczyć?

Getto krakowskie powstało w 1941 roku w Podgórzu, otoczone murem w kształcie żydowskich macew. Na obszarze zamieszkałym przez 3–4 tys. osób stłoczono ok. 17 tys. Żydów. Getto zostało zlikwidowane 13–14 marca 1943 roku. Dziś ślady historii getta znajdziemy przy Placu Bohaterów Getta (dawny Plac Zgody), na ul. Lwowskiej i Limanowskiego, w Aptece Pod Orłem oraz w Muzeum Fabryki Schindlera.

Ile trwa wycieczka po Podgórzu z przewodnikiem?

Wycieczka z przewodnikiem obejmująca główne atrakcje Podgórza — od Rynku Podgórskiego przez Plac Bohaterów Getta i Aptekę Pod Orłem aż po Park Bednarskiego i Kopiec Kraka — trwa zazwyczaj 3–4 godziny. Trasę można dostosować do potrzeb grupy, pomijając lub rozszerzając wybrane punkty. Skontaktuj się z przewodnikiem, aby ustalić szczegóły.

Czy wycieczka po Podgórzu jest odpowiednia dla dzieci?

Tak, wycieczka po Podgórzu może być wartościowa dla dzieci w starszym wieku szkolnym, szczególnie w kontekście II wojny światowej i historii getta. Trasa jest spacerowa i nie wymaga szczególnej kondycji fizycznej, jednak wejście na Kopiec Kraka wiąże się z podejściem pod górę. Dla rodzin z młodszymi dziećmi można skrócić trasę do Rynku Podgórskiego i Placu Bohaterów Getta.

Z chęcią Państwa oprowadzę po tej mniej znanej dzielnicy Krakowa - Przewodnik po Krakowie - Aneta Dziedzic-Lis