Historia Nowej Huty — zwiedzanie Krakowa

Geneza Nowej Huty — dlaczego komuniści zbudowali miasto przy Krakowie?

Po zakończeniu II wojny światowej, kiedy w Polsce rozgościły się władze socjalistyczne, Kraków nie wpisał się w nowe rządy. Określany był przez komunistów chorym miastem, miastem reakcji, w którym należało zmienić strukturę społeczną. Kraków jako pierwszy buntował się przeciw nowej rzeczywistości — tu miały miejsce pierwsze wystąpienia przeciwko władzy: demonstracja przeciwko zakazowi obchodzenia rocznicy Konstytucji 3 Maja, referendum 1946 roku.

os. Centrum C w Nowej Hucie

Władze, by zmienić strukturę społeczną Krakowa, podjęły decyzję o budowie Nowej Huty. Był rok 1947, kiedy zapadła decyzja o budowie kombinatu metalurgicznego wraz ze wzorcowym miastem socjalistycznym dla pracowników i robotników huty. Kombinat powstał na najżyźniejszych glebach okolicznych wsi: Mogiły, Czyżyn, Pleszowa, Bieńczyc, Krzesławic, Mistrzejowic i Branic. W 1949 roku rozpoczęto budowę kombinatu i osiedla mieszkaniowego. W 1951 roku Nowa Huta została włączona do Krakowa jako XVIII dzielnica. W 1954 roku hutę nazwano imieniem Włodzimierza Lenina. Głównym projektantem był architekt Tadeusz Ptaszycki. W 1973 roku odsłonięto pomnik Lenina według projektu Mariana Koniecznego — stał na Placu Centralnym do 1989 roku.

Nowa Huta, nazywana twierdzą proletariatu, szybko zaczęła buntować się przeciwko władzy: w 1960 roku ludność dzielnicy walczyła w obronie krzyża, kilka lat później wywalczyła budowę kościoła — Arki Pana, konsekrowanego przez Karola Wojtyłę. W okresie stanu wojennego w Nowej Hucie miały miejsce liczne demonstracje. Dziś dzielnicę chętnie odwiedzają turyści, zapoznając się z założeniem urbanistycznym należącym do najlepszych przykładów architektury socrealistycznej w Polsce, wpisanym do rejestru zabytków.

Urbanistyka socrealizmu — Plac Centralny i osie kompozycyjne

W latach 1949–1955 powstał Plac Centralny (dziś im. Ronalda Reagana) oraz zasadniczy zespół urbanistyczny. Plan miasta opracowany przez Tadeusza Ptaszyckiego nawiązuje do wielkich europejskich kompozycji urbanistycznych i jest jedną z najlepszych realizacji realizmu socjalistycznego w Polsce. Pośrodku placu za Aleją Przyjaźni zamierzono wznieść ratusz miasta Nowa Huta — nigdy nie powstał. Monumentalne budynki przyległe do placu mieścić miały siedziby organizacji politycznych, urzędy, bank i sąd.

Aleję Różaną zaplanowano jako trasę pochodów i manifestacji. W latach 1973–1989 w południowej części alei stał słynny nowohucki "kroczący Lenin" wykonany z brązu przez Mariana Koniecznego. Dziś przy Alei Różanej nadal działa kultowa restauracja Stylowa — utrzymana w duchu epoki i chętnie odwiedzana przez turystów z zachodniej Europy. Całe założenie urbanistyczne stanowi unikatowy zespół w skali całego Krakowa.

Nowa Huta - Al. Solidarności

Trasa wycieczki — co zobaczymy krok po kroku?

Wycieczkę z przewodnikiem rozpoczynamy od Centrum Administracyjnego Huty im. Tadeusza Sendzimira — najbardziej charakterystycznego zespołu architektury socrealizmu w Nowej Hucie. Dwa bliźniacze gmachy wzniesione w latach 1952–1955 stanowią oprawę głównego wejścia na teren huty. Nawiązują do renesansowych i barokowych pałaców włoskich — stąd potoczne nazwy: Watykany i Pałace Dożów. Gmach północny zamyka perspektywę Alei Solidarności, wytyczonej w 1949 roku jako jedna z pięciu głównych osi kompozycyjnych. Aleją biegnie najstarsza linia tramwajowa Nowej Huty.

• Centrum Adm. Huty Sendzimira — punkt startowy; architektura socrealistyczna z elementami renesansu włoskiego
• Aleja Solidarności — dawna oś pracy; najstarsza linia tramwajowa dzielnicy
• Osiedle Wandy — pierwsze osiedla z 1949–1951 r.; styl miasta-ogrodu; jedno- i dwupiętrowe domy ze stromymi dachami
• Plac Centralny im. Ronalda Reagana — środek kompozycyjny; tu stał pomnik Lenina do 1989 r.
• Szpital Żeromskiego — wzorcowy socrealizm nawiązujący do baroku pałacowego
• Kościół Arka Pana w Bieńczycach — symbol oporu; projekt Pietrzyka (1967–1977)
• Opactwo Cystersów w Mogile — XIII-wieczny kościół z unikatową polichromią Stanisława Samostrzelnika; ogród z Drogą Krzyżową JP II
• Kościółek św. Bartłomieja w Mogile (1466) — drewniany, trójnawowy; unikat polskiego budownictwa; barokowa polichromia imitująca architekturę

os. Wandy - pierwsze osiedle Nowej Huty

Wieś Mogiła i Krzesławice — historia sprzed Nowej Huty

Niedaleko kombinatu znajduje się dawna wieś Krzesławice, w której odwiedzić możemy dworek należący w XVIII wieku do wybitnego przedstawiciela polskiego oświecenia Hugona Kołłątaja, zakupiony przez Jana Matejkę w 1876 roku i odnowiony według projektu artysty.

Przy ulicy Klasztornej we wsi Mogiła znajduje się opactwo Cystersów — jeden z najważniejszych ośrodków życia duchownego Małopolski. Cystersi sprowadzeni w 1222 roku przez biskupa Iwo Odrowąża wznieśli romańsko-gotycki kościół Wniebowzięcia Matki Bożej i św. Wacława. W kościele zachowały się liczne zabytki malarstwa i rzeźby, wśród nich czczony od średniowiecza krucyfiks w sanktuarium Krzyża Świętego oraz renesansowe malowidła ścienne Stanisława Samostrzelnika. W ogrodzie klasztornym znajduje się tzw. plac Jana Pawła II z ołtarzem polowym i stacjami Drogi Krzyżowej. Naprzeciw kościoła cystersów stoi malutki kościółek św. Bartłomieja — wzniesiony w roku 1466 przez cieślę Macieja Mączkę. Jest trójnawowy, co w polskim budownictwie drewnianym jest rozwiązaniem unikatowym. We wnętrzu zachwyca barokowa polichromia imitująca architekturę. Warto zestawić tę historię z historią Podgórza — drugiej dzielnicy z wyjątkowym historycznym charakterem.

Plac Centralny im. Ronalda Reagana

Podążając do Placu Centralnego mijamy Szpital im. Stanisława Żeromskiego, posiadający wszystkie cechy architektury socrealizmu, nawiązujący do barokowego budownictwa pałacowego. Miłośnicy architektury znajdą tu podobieństwa do staromiejskich kamienic Krakowa, choć skala i ideologia epoki są zupełnie inne.

Kościół Arka Pana — symbol oporu Nowej Huty

Kościół Arka Pana

Na Placu Centralnym — środku kompozycyjnym założenia urbanistycznego z lat 1949–1952 — widać monumentalne budynki projektowane dla organizacji politycznych i społecznych. Z tego miejsca wraz z przewodnikiem udajemy się do Bieńczyc, do kościoła Matki Bożej Królowej Polski, zwanego Arką Pana. Wzniesiony w latach 1967–1977 według projektu Wojciecha Pietrzyka, był pierwszym nowym kościołem w Nowej Hucie — wywalczonym przez mieszkańców wbrew władzy komunistycznej i konsekrowanym przez kard. Karola Wojtyłę. Jeśli interesuje Cię wątek religijny w historii Krakowa, warto zobaczyć też miejsca związane z Janem Pawłem II.

Dla rodzin z dziećmi polecamy rozszerzoną wersję trasy — zwiedzanie Krakowa z dziećmi obejmuje elementy interaktywne i skróconą wersję trasy Nowej Huty dostosowaną do młodszych uczestników. Alternatywą jest zwiedzanie melexem lub dorożką — wygodna opcja dla seniorów i grup, które nie chcą pokonywać trasy pieszo.

Często zadawane pytania o historię Nowej Huty

Kiedy powstała Nowa Huta?

Nowa Huta powstała w 1949 roku — 23 czerwca 1949 r. wylano fundamenty pierwszego budynku na osiedlu Wandy. Decyzja o budowie kombinatu metalurgicznego i wzorcowego miasta socjalistycznego zapadła w 1947 r. W 1951 roku dzielnica została włączona do Krakowa jako XVIII dzielnica.

Co warto zobaczyć w Nowej Hucie?

Najważniejsze atrakcje Nowej Huty to: Plac Centralny im. Ronalda Reagana z reprezentacyjnymi budynkami socrealizmu, Aleja Różana z dawnym miejscem pomnika Lenina, kościół Arka Pana (1967–1977), Centrum Administracyjne Huty Sendzimira ("Watykany"), opactwo Cystersów w Mogile (XIII w.) oraz osiedle Wandy z najstarszym budynkiem dzielnicy. Zwiedzanie z przewodnikiem zajmuje ok. 3–4 godzin.

Czy Nowa Huta była kiedyś osobnym miastem?

Tak. Nowa Huta była projektowana jako samodzielne miasto socjalistyczne dla robotników huty im. Włodzimierza Lenina. Formalnie funkcjonowała jako odrębna jednostka do 1951 roku, kiedy włączono ją do Krakowa jako XVIII dzielnicę. Dziś Nowa Huta to dzielnica XVIII Krakowa, zamieszkana przez ok. 60 000 osób.

Czy można zwiedzać Hutę Sendzimira?

Centrum Administracyjne Huty im. Tadeusza Sendzimira można oglądać z zewnątrz — dwa bliźniacze gmachy wzniesione w latach 1952–1955 tworzą bramę główną kombinatu. Zwiedzanie wnętrz zakładu jest ograniczone ze względów bezpieczeństwa, jednak trasa z przewodnikiem obejmuje spacer wzdłuż fasad, które są najlepszym przykładem architektury socrealistycznej w Krakowie.

Ile trwa wycieczka po Nowej Hucie z przewodnikiem?

Standardowa wycieczka po Nowej Hucie z przewodnikiem trwa 3–4 godziny. Trasa obejmuje Plac Centralny, Aleję Różaną, Centrum Administracyjne Huty, osiedle Wandy, kościół Arka Pana oraz opactwo Cystersów w Mogile. Na życzenie grupowe wycieczka może być rozszerzona o Muzeum Nowej Huty lub dworek Matejki w Krzesławicach. Więcej opcji: nocne zwiedzanie Krakowa.

Co było przed Nową Hutą — na jakich wsiach ją zbudowano?

Nową Hutę zbudowano na terenie kilku podkrakowskich wsi: Mogiła, Czyżyny, Pleszów, Bieńczyce, Krzesławice, Mistrzejowice i Branice. Tereny te były żyznymi gruntami rolnymi — komunistyczne władze celowo wybrały żyzne ziemie okolicznych chłopów, co było też symbolicznym aktem władzy nad wsią. Część wsi (m.in. Mogiła) zachowała historyczny charakter — stoi tam opactwo Cystersów z 1222 r.

Zapraszam na wspólną wycieczkę po Nowej Hucie — Przewodnik po Krakowie — Aneta Dziedzic-Lis