Szlak Młodej Polski w Krakowie — wycieczka z przewodnikiem

zobacz też Ścieżkami Świętego Jana Pawła II | Szlakiem Świętego Stanisława

Czym była Młoda Polska — epoka artystyczna 1890–1918

Młoda Polska to okres w historii literatury i sztuki przypadający na lata 1890–1918. Przynależało do niego pokolenie artystów urodzonych w latach 60. i 70. XIX wieku. Ruch rozwinął się jako odpowiedź na kryzys wartości epoki – twórcy uważali, że zachodnia cywilizacja wyczerpała swój potencjał, a świat zmierza ku nieuchronnej katastrofie. Głównymi ośrodkami życia literacko-artystycznego Młodej Polski stały się Kraków i Lwów, a ważne miejsce zajęło też Zakopane, gdzie rozwijała się tzw. „poezja tatrzańska" tworzona m.in. przez Kazimierza Przerwę-Tetmajera. Epoka była protestem przeciwko standaryzacji, mieszczańskiej obyczajowości i filisterstwu.

Słynni twórcy tego nurtu, którzy tworzyli w Krakowie, to m.in. Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Tadeusz Boy-Żeleński, Lucjan Rydel, Stanisław Przybyszewski, Gabriela Zapolska, Leon Wyczółkowski, Jacek Malczewski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Teodor Axentowicz i wielu innych.

Trasa szlaku — 10 przystanków z przewodnikiem

Wycieczka szlakiem twórców Młodej Polski to autorska trasa zwiedzania Krakowa z przewodnikiem, prowadząca od przedmieść aż po serce Starego Miasta:

1. Rydlówka (ul. Tetmajera 28, Bronowice) – miejsce słynnego wesela Rydla; Muzeum Młodej Polski
2. Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki (Plac Jana Matejki 13) – wzniesiona w latach 1879–1880
3. Teatr im. Juliusza Słowackiego (Plac Świętego Ducha 1) – zbudowany w latach 1891–1893
4. Kawiarnia Paon (ul. Szpitalna 38) – słynna cyganeria; zamach ŻZW na Cyganerię w XII 1942
5. Jama Michalika (ul. Floriańska 45) – czynna od 1895 roku, kabaret Zielony Balonik od 1905
6. Bazylika Mariacka – polichromia wg Matejki, witraże Wyspiańskiego i Mehoffera
7. Sukiennice – Galeria XIX wieku (Rynek Główny) – kolekcja od 1879 roku
8. Muzeum Wyspiańskiego (Plac Szczepański 9) – Pałac Sztuki i Teatr Stary w sąsiedztwie
9. Kościół ojców franciszkanów (Plac Wszystkich Świętych 5) – witraż Bóg Ojciec – Stań się
10. Pawilon Wyspiański 2000 – 3 witraże projektowane dla katedry wawelskiej

Kluczowi artyści Młodej Polski i ich dzieła w Krakowie

Artysta	Lata życia	Kluczowe dzieła w Krakowie	Gdzie zobaczyć
Stanisław Wyspiański	1869–1907	Wesele (prem. 1901), witraż Bóg Ojciec, polichromia franciszkanów	Kościół franciszkanów, Muzeum Wyspiańskiego
Józef Mehoffer	1869–1946	Witraże Bazyliki Mariackiej, stacje Męki Pańskiej u franciszkanów	Muzeum Mehoffera (ul. Krupnicza 26)
Jacek Malczewski	1854–1929	Symbolizm, Thanatos i Heros, Błędne koło	Galeria XIX w. w Sukiennicach, ASP
Jan Matejko	1838–1893	Projekty polichromii Mariackiej, Kościuszko pod Racławicami	Bazylika Mariacka, ASP, Galeria Sukiennice
Leon Wyczółkowski	1852–1936	Pejzaże, portrety, grafiki – profesor ASP	Galeria XIX w. w Sukiennicach

Rydlówka — wesele, które zmieniło literaturę

Wycieczkę z przewodnikiem szlakiem twórców Młodej Polski rozpoczynamy od Bronowic, a ściślej od Rydlówki (ul. Tetmajera 28), gdzie 20 listopada 1900 roku odbyło się słynne wesele Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną ze wsi Bronowice Małe, unieśmiertelnione przez Stanisława Wyspiańskiego w dramacie Wesele. Dworek do dziś należy do rodziny Rydlów i mieści Muzeum Młodej Polski Rydlówka z izbą weselną, izbą taneczną oraz alkierzem. Każdego roku 21 listopada odbywa się tu ceremonia stawiania chochoła.

Z Rydlówki udajemy się na Plac Jana Matejki, gdzie wznosi się gmach Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki – dawnej Szkoły Sztuk Pięknych, zaprojektowany przez Macieja Moraczewskiego, wzniesiony w latach 1879–1880. Tu, na drugim piętrze, Jan Matejko miał swoją pracownię i namalował m.in. Kościuszkę pod Racławicami i Śluby Jana Kazimierza. Jego uczniami i profesorami ASP byli Wyspiański, Mehoffer, Malczewski, Pankiewicz i Wyczółkowski.

Z Placu Matejki podążamy pod eklektyczny budynek Teatru im. Juliusza Słowackiego, wzniesiony w latach 1891–1893 wg projektu Jana Zawiejskiego. Pierwowzorem była opera paryska. 16 marca 1901 roku miała tu miejsce premiera Wesela Stanisława Wyspiańskiego.

Kawiarnie krakowskiej cyganerii — Paon i Jama Michalika

Naprzeciw teatru, pod nr 38 przy ul. Szpitalnej, mieścił się lokal zwany Paonem (pawiem), gdzie Ferdynand Turliński prowadził kawiarnię krakowskiej bohemy. Bywali tu Wyspiański, Mehoffer, Malczewski, Włodzimierz Tetmajer i Przybyszewski. Na powieszonym na ścianie płótnie artyści – zgodnie z wolą właściciela – malowali i dopisywali, co tylko chcieli. Lucjan Rydel skreślił dla przykładu:

Niechże ciebie rymem sławię, / Knajpo, gdzie przy czarnej kawie / Drogi czas na niczym trawię.

W odpowiedzi Wyspiański napisał: Szkoda, Panie Rydel, szkoda, / Drogi czas na niczym trawić. / Ponoć czas jest się poprawić, / Boć jest sława jeszcze młoda. A Rydel ripostował: Ty mnie nie wzywaj, Stasiu, do poprawy / I nie oskarżaj surowym wyrokiem. / Ja czas swój topię w filiżance kawy, / A ty – w sodowej ze sokiem.

W czasie II wojny światowej w budynku działała kawiarnia dla Niemców – Cyganeria, na którą zamach w grudniu 1942 roku przeprowadziła krakowska konspiracja.

Przy ulicy Floriańskiej 45 mieściła się (i do dziś działa) kawiarnia Jama Michalika, założona przez Jana Apolinarego Michalika w 1895 roku. To tu w 1905 roku Jan August Kisielewski powołał do życia kabaret Zielony Balonik, a rok później powstała słynna szopka satyryczna z lalkami. Artyści o pustych kieszeniach płacili Michalikowi malowidłami, karykaturami i witrażami – ściany lokalu pokryły się dziełami sztuki.

Witraże i polichromie — sacrum Młodej Polski

W centrum Krakowa szlak Młodej Polski wiedzie przez kilka kościołów wyjątkowo bogatych w dzieła epoki. W Bazylice Mariackiej ściany pokrywa polichromia wg projektów Jana Matejki, wykonana przez jego uczniów; towarzyszą jej witraże Wyspiańskiego i Mehoffera.

Niewątpliwie na szlaku nie może zabraknąć kościoła ojców franciszkanów (Plac Wszystkich Świętych 5), w którym ściany prezbiterium i transeptu pokrywa polichromia Stanisława Wyspiańskiego wzbudzająca pod koniec XIX wieku wiele kontrowersji. Jest on też autorem witraży, z których najbardziej znany jest ogromny witraż w zachodnim oknie kościoła Bóg Ojciec – Stań się. Józef Mehoffer jest autorem obrazów stacji Męki Pańskiej w Kaplicy Męki Pańskiej u franciszkanów.

W centralnej części Rynku Głównego wznoszą się Sukiennice, na piętrze których mieści się Galeria Polskiego Malarstwa i Rzeźby XIX wieku – oddział Muzeum Narodowego, działający od 1879 roku. Można tu podziwiać płótna Matejki, Siemiradzkiego, Malczewskiego, Grottgera, Chełmońskiego i Podkowińskiego.

W Krakowie zwiedzić możemy dwa biograficzne muzea twórców Młodej Polski: Muzeum Wyspiańskiego (Plac Szczepański 9) i Muzeum Józefa Mehoffera (ul. Krupnicza 26). W sąsiedztwie na Placu Szczepańskim stoi Pałac Sztuki oraz Teatr Stary – przepiękna secesja w Krakowie. Wyspiański zaprojektował też całą klatkę schodową i 3 sale Domu Towarzystwa Lekarskiego przy ul. Radziwiłłowskiej, a w Pawilonie Wyspiański 2000 eksponowane są 3 jego witraże projektowane dla katedry wawelskiej.

---

Często zadawane pytania o Szlak Młodej Polski

Czym była kawiarnia Jama Michalika i dlaczego jest ważna?

Kawiarnia Jama Michalika (Cukiernia Lwowska) przy ul. Floriańskiej 45 w Krakowie została założona przez Jana Apolinarego Michalika w 1895 roku. Stała się centrum życia artystycznego Młodej Polski – w 1905 roku Jan August Kisielewski powołał tu do życia kabaret Zielony Balonik. Ściany lokalu artyści pokryli malowidłami i karykaturami, płacąc za konsumpcję dziełami zamiast gotówki. Kawiarnia działa do dziś i jest jednym z najważniejszych śladów krakowskiej cyganerii.

Czym jest Rydlówka i gdzie się znajduje?

Rydlówka to dworek przy ul. Tetmajera 28 w Bronowicach, gdzie 20 listopada 1900 roku odbyło się słynne wesele Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną – wydarzenie unieśmiertelnione przez Wyspiańskiego w dramacie Wesele. Do dziś dworek należy do rodziny Rydlów i mieści Muzeum Młodej Polski Rydlówka z izbą weselną, izbą taneczną i alkierzem. Co roku 21 listopada odbywa się tu ceremonia stawiania chochoła.

Ile trwa wycieczka szlakiem Młodej Polski z przewodnikiem?

Wycieczka szlakiem Młodej Polski z licencjonowanym przewodnikiem trwa od 3 do 4 godzin i obejmuje ok. 10 obiektów: Rydlówkę, ASP Jana Matejki, Teatr Słowackiego, kawiarnię Paon, Jamę Michalika, Bazylikę Mariacką, Sukiennice, Muzeum Wyspiańskiego, kościół franciszkanów i Pawilon Wyspiański 2000. Szczegółowy cennik wycieczek z przewodnikiem znajdziesz na stronie.

Jakie witraże Wyspiańskiego można zobaczyć w Krakowie?

Stanisław Wyspiański (1869–1907) zaprojektował w Krakowie witraże w kościele ojców franciszkanów – w tym słynny Bóg Ojciec – Stań się w oknie zachodnim – oraz polichromię prezbiterium i transeptu. W Pawilonie Wyspiański 2000 eksponowane są 3 witraże projektowane dla katedry wawelskiej. Witraże w Bazylice Mariackiej zaprojektowali wspólnie Wyspiański i Józef Mehoffer.

Gdzie w Krakowie działa Muzeum Wyspiańskiego?

Muzeum Wyspiańskiego mieści się w kamienicy Szołajskich przy Placu Szczepańskim 9 w Krakowie. Prezentuje życie i twórczość Stanisława Wyspiańskiego (1869–1907) – malarstwo, teatr, pisarstwo, witraże, scenografię i plakat. Obok, przy ul. Krupniczej 26, działa Muzeum Józefa Mehoffera – drugie biograficzne muzeum Młodej Polski w Krakowie. Sprawdź aktualne godziny i ceny na stronach muzeów.

 

Zapraszam na oprowadzanie szlakiem Młodej Polski – Przewodnik po Krakowie – Aneta Dziedzic-Lis